روش های ارزیابی موجودی کالا

 ارزیابی موجودی کالا در انبار، بخش مهمی از مدیریت مالی است   و روش‌های مختلفی برای  ارزیابی موجودی کالا وجود دارد. روش‌های  ارزیابی موجودی کالا  به کسب‌وکارها کمک می‌کنند تا ارزش دقیق دارایی‌های خود را محاسبه کرده و تصمیمات آگاهانه‌تری بگیرند. روش‌های اصلی  ارزیابی موجودی کالا عبارتند از

روش اولین صادره از اولین وارده ( فایفو ) در  ارزیابی موجودی کالا

فایفو اولین روش‌ برای ارزیابی موجودی کالا و بهای تمام شده کالای فروش رفته است. این روش بر این فرض استوار است که اولین واحدهای کالایی که خریداری شده‌اند، اولین واحدهایی هستند که به فروش می‌رسند. برای مثال  تصور کنید شما تعدادی کالا را در زمان‌های مختلف و با قیمت‌های متفاوت خریداری کرده‌اید. در روش FIFO، فرض بر این است که هر زمان که کالایی را می‌فروشید، شما در حال فروش قدیمی‌ترین موجودی خود هستید؛ یعنی همان کالاهایی که ابتدا خریده‌اید.

شیوه محاسبه :

تصور کنید شما یک مغازه کوچک دارید که ماژیک می‌فروشید و به دنبال  ارزیابی موجودی کالا هستید . شما ماژیک‌ها را در چند مرحله و با قیمت‌های مختلف خریده‌اید: خرید اول: 10 عدد ماژیک خریدید، هر کدام 5,000 تومان. (قیمت کل: 50,000 تومان)

خرید دوم: 20 عدد ماژیک دیگر خریدید، هر کدام 6,000 تومان. (قیمت کل: 120,000 تومان)

خرید سوم: در نهایت 15 عدد ماژیک دیگر خریده اید، هر کدام 7,000 تومان. (قیمت کل: 105,000 تومان)

حالا، فرض کنید شما در مجموع 25 عدد ماژیک فروخته‌اید. سوال اینجاست که این 25 ماژیکی که فروخته‌اید، دقیقاً چقدر برای شما هزینه داشته‌اند؟ روش فایفو میگوید: هر وقت چیزی فروختی، فرض کن از اولین چیزهایی که خریدی فروختی. پس، برای آن 25 ماژیکی که فروخته‌اید: ابتدا، تمام 10 ماژیکی که با قیمت 5,000 تومان خریده بودید را می‌فروشیم.

هزینه این 10 ماژیک: 10 عدد × 5,000 تومان = 50,000 تومان

هنوز 15 ماژیک دیگر باید بفروشیم (25 کل فروش - 10 فروخته شده = 15 باقی‌مانده). حالا برای  ارزیابی موجودی کالا ، سراغ خرید بعدی می‌رویم. از 20 ماژیکی که با قیمت 6,000 تومان خریده بودیم، 15 عدد باقی‌مانده را می‌فروشیم.

هزینه این 15 ماژیک: 15 عدد × 6,000 تومان = 90,000 تومان

پس، هزینه تمام شده آن 25 ماژیکی که فروخته‌اید، می‌شود: 50,000 تومان (از خرید اول) + 90,000 تومان (از خرید دوم) = 140,000 تومان. این 140,000 تومان می‌شود “بهای تمام شده کالای فروش رفته” شما. و حالا موجودی باقی‌مانده در مغازه شما چقدر ارزش دارد؟ شما کلاً 10 + 20 + 15 = 45 ماژیک داشتید. 25 تا فروختید. پس45 - 25 = 20 ماژیک باقی مانده است. این 20 ماژیک باقی‌مانده، همان‌هایی هستند که آخر از همه خریده‌اید (یعنی از خرید سوم).

ارزش این 20 ماژیک: 20 عدد × 7,000 تومان = 140,000 تومان.

پس، در این روش ارزیابی موجودی کالا هزینه کالاهای فروخته شده بر اساس قیمت‌های خرید قدیمی‌تر محاسبه می‌شود. ارزش کالاهای باقی‌مانده در انبار بر اساس قیمت‌های خرید جدیدتر و بالاتر محاسبه می‌شود.

روش اولین صادره از آخرین وارده یا لایفو 

لایفو دومین روش‌ برای  ارزیابی موجودی کالا و بهای تمام شده کالای فروش رفته است. این روش دقیقا برعکس اولین روش  ارزیابی موجودی کالا یعنی فایفو است و  بر این فرض استوار است که آخرین واحدهای کالایی که خریداری شده‌اند، اولین واحدهایی هستند که به فروش می‌رسند. یعنی در این روش  ارزیابی موجودی کالا شما همیشه از آخرین موجودی خود برای فروش استفاده می‌کنید. برای مثال تصور کنید شما تعدادی کالا را در زمان‌های مختلف و با قیمت‌های متفاوت خریداری کرده‌اید. در  این روش ارزیابی موجودی کالا یعنی لایفو، فرض بر این است که هر زمان که کالایی را می‌فروشید، شما در حال فروش جدید ‌ترین موجودی خود هستید؛ یعنی همان کالاهایی که انتها خریده‌اید.

شیوه محاسبه :

باز هم از همان مثال مغازه ماژیک فروشی استفاده می‌کنیم:

خرید اول: 10 عدد ماژیک، هر کدام 5,000 تومان

خرید دوم: 20 عدد ماژیک، هر کدام 6,000 تومان

خرید سوم: 15 عدد ماژیک، هر کدام 7,000 تومان

مجموع خرید: 45 عدد ماژیک و فرض می‌کنیم شما 25 عدد ماژیک فروخته‌اید. روش لایفو میگوید: هر وقت چیزی فروختی، فرض کن از آخرین چیزهایی که خریدی فروختی. پس، برای آن 25 ماژیکی که فروخته‌اید: ابتدا، سراغ آخرین خریدی که انجام دادید می‌رویم: یعنی 15 عدد ماژیکی که با قیمت 7,000 تومان خریده بودید. این‌ها اولین چیزهایی هستند که از انبار خارج می‌شوند (چون آخرین‌ها بودند).

هزینه این 15 ماژیک: 15 عدد × 7,000 تومان = 105,000 تومان

هنوز 10 ماژیک دیگر باید بفروشیم (25 کل فروش - 15 فروخته شده = 10 باقی‌مانده). حالا، سراغ خرید قبلی می‌رویم (یعنی خرید دوم). از 20 ماژیکی که با قیمت 6,000 تومان خریده بودیم، 10 عدد باقی‌مانده را می‌فروشیم.

هزینه این 10 ماژیک: 10 عدد × 6,000 تومان = 60,000 تومان

پس، هزینه تمام شده آن 25 ماژیکی که فروخته‌اید (با روش LIFO) می‌شود: 105,000 تومان (از خرید سوم) + 60,000 تومان (از خرید دوم) = 165,000 تومان. این 165,000 تومان می‌شود “بهای تمام شده کالای فروش رفته” شما. و حالا موجودی باقی‌مانده در مغازه شما چقدر ارزش دارد؟ شما کلاً 45 ماژیک داشتید. 25 تا فروختید. پس 45 - 25 = 20 ماژیک باقی مانده است. طبق منطق لایفو، این 20 ماژیک باقی‌مانده، همان‌هایی هستند که اولین بار خریده بودید یا از اولین خریدها هستند. یعنی: تمام 10 ماژیک از خرید اول که هر کدام 5,000 تومان بودند، باقی مانده است.

ارزش: 10 عدد × 5,000 تومان = 50,000 تومان

هنوز 10 ماژیک دیگر مانده است (20 کل باقی‌مانده - 10 از خرید اول = 10). این 10 ماژیک از خرید دوم است که هر کدام 6,000 تومان بودند.

ارزش: 10 عدد × 6,000 تومان = 60,000 تومان

ارزش موجودی پایان دوره (کل) با روش لایفو 50,000 تومان (از خرید اول) + 60,000 تومان (از خرید دوم) = 110,000 تومان

خلاصه ساده: پس، در این روش ارزیابی موجودی کالا یعنی لایفو وقتی می‌فروشی، فکر کن از آخرین خریدهایت داری می‌فروشی. نتیجه: هزینه کالای فروخته شده، گران‌تر می‌شود (چون از آخرین خریدهای گران‌تر استفاده کردی. ارزش کالای باقی‌مانده در انبار، ارزان‌تر می‌شود (چون اولین خریدهای ارزان‌تر باقی مانده‌اند.

روش میانگین موزون 

سومین روش‌ها برای  ارزیابی موجودی کالا و بهای تمام شده کالای فروش رفته است. محبوب‌ترین و رایج‌ترین روش بعد از اولین روش ارزیابی موجودی کالا یعنی  فایفواست، چون هم ساده است و هم اثر نوسانات شدید قیمت را خنثی می‌کند.

مفهوم میانگین موزون چیست؟

در این روش ارزیابی موجودی کالا ، دیگر به این فکر نمی‌کنیم که “کدام” کالا (قدیمی یا جدید) فروش رفته است. به جای آن، میانگین قیمت تمام کالاهای موجود را حساب می‌کنیم و برای تمام فروش‌ها از همان یک عدد استفاده می‌کنیم.

شیوه محاسبه :

خرید اول: ۱۰ عدد × ۵,۰۰۰ تومان = ۵۰,۰۰۰ تومان

خرید دوم: ۲۰ عدد × ۶,۰۰۰ تومان = ۱۲۰,۰۰۰ تومان

خرید سوم: ۱۵ عدد × ۷,۰۰۰ تومان = ۱۰۵,۰۰۰ تومان

مرحله اول: محاسبه جمع کل هزینه و تعداد:

مجموع تعداد: ۱۰ + ۲۰ + ۱۵ = ۴۵ عدد

مجموع هزینه: ۵۰,۰۰۰ + ۱۲۰,۰۰۰ + ۱۰۵,۰۰۰ = ۲۷۵,۰۰۰ تومان

مرحله دوم: محاسبه قیمت میانگین برای هر واحد: مجموع مبلغ خرید کالا ها ÷ تعداد کالا خریداری شده = مبلغ میانگین موزون

275/000 ÷ 45 = 6/111 تومان یعنی به طور متوسط، هر ماژیک برای شما ۶,۱۱۱ تومان تمام شده است.

نتیجه‌گیری برای این روش  ارزیابی موجودی کالا : فروش ۲۵ عدد ،  بهای تمام شده کالای فروش رفته: ۲۵ عدد فروش × ۶,۱۱۱ تومان = ۱۵۲,۷۷۵ تومان

ارزش موجودی پایان دوره (۲۰ عدد باقی‌مانده): ۲۰ عدد موجودی × ۶,۱۱۱ تومان = ۱۲۲,۲۲۵ تومان

چرا میانگین موزون نسبت به   ارزیابی موجودی کالا  بهتر است؟

سادگی: نیاز به ردیابی جزئیات خرید (اینکه دقیقا کدام ماژیک فروخته شد) ندارد. واقع‌بینی در تورم: اثرِ نوسانات ناگهانی قیمت را “صاف” می‌کند. نه آنقدر سود را مثل لایفو کم نشان می‌دهد و نه مثل فایفو در زمان تورم، سود را خیلی بالا می‌برد. مقبولیت: از نظر سازمان امور مالیاتی و استانداردهای حسابداری کاملاً پذیرفته شده و قانونی است. خلاصه: اگر فایفو می‌گوید “اول قدیمی‌ها را بفروش” و لایفو می‌گوید “اول جدیدها را بفروش”، میانگین موزون می‌گوید: “فرقی نمی‌کند کدام را فروختی، همه را با یک قیمت متوسط حساب کن!”

روش شناسایی ویژه 

یکی دیگر از روش‌ها برای ارزیابی موجودی کالا و بهای تمام شده کالای فروش رفته است. این روش ارزیابی موجودی کالا  با روش‌های دیگر   ارزیابی موجودی کالا مثل فایفو و لایفو تفاوت دارد، چون در آن فرض نمی‌کنیم کالاها به ترتیب خاصی وارد یا خارج شده‌اند؛ بلکه دقیقاً مشخص می‌کنیم که کدام کالا فروخته شده و همان بهای واقعی خرید آن کالا را به عنوان بهای تمام شده در نظر می‌گیریم. در این روش ارزیابی موجودی کالا یعنی شناسایی ویژه، هر واحد کالا به طور جداگانه شناسایی می‌شود و قیمت خرید همان واحد برای محاسبه بهای تمام شده کالای فروش رفته استفاده می‌شود. یعنی اگر بدانیم دقیقاً کدام کالا فروخته شده است، همان قیمت خرید واقعی آن کالا را ثبت می‌کنیم. برای مثال تصور کنید شما تعدادی کالا را در زمان‌های مختلف و با قیمت‌های متفاوت خریداری کرده‌اید. دراین روش ارزیابی موجودی کالا یعنی شناسایی ویژه، فرض بر این نیست که اولین خریدها یا آخرین خریدها زودتر فروخته می‌شوند؛ بلکه دقیقاً بررسی می‌کنیم که از هر خرید، چند عدد کالا فروخته شده

شیوه محاسبه:

باز هم از همان مثال مغازه ماژیک‌فروشی استفاده می‌کنیم:

خرید اول: 10 عدد ماژیک، هر کدام 5,000 تومان

خرید دوم: 20 عدد ماژیک، هر کدام 6,000 تومان

خرید سوم: 15 عدد ماژیک، هر کدام 7,000 تومان

مجموع خرید: 45 عدد ماژیک و فرض می‌کنیم شما 25 عدد ماژیک فروخته‌اید. در روش شناسایی ویژه باید دقیقاً بدانیم این 25 عدد ماژیک فروخته‌شده از کدام خریدها بوده‌اند. برای مثال فرض می‌کنیم از 25 ماژیکی که فروخته‌اید: • 5 عدد از خرید اول بوده است که هر کدام 5,000 تومان خریده شده بودند. • 10 عدد از خرید دوم بوده است که هر کدام 6,000 تومان خریده شده بودند. • 10 عدد از خرید سوم بوده است که هر کدام 7,000 تومان خریده شده بودند. پس، برای آن 25 ماژیکی که فروخته‌اید:  هزینه 5 ماژیک از خرید اول: 5 عدد × 5,000 تومان = 25,000 تومان

هزینه 10 ماژیک از خرید دوم: 10 عدد × 6,000 تومان = 60,000 تومان

هزینه 10 ماژیک از خرید سوم: 10 عدد × 7,000 تومان = 70,000 تومان

پس، هزینه تمام شده آن 25 ماژیکی که فروخته‌اید با روش شناسایی ویژه می‌شود:

25,000 تومان از خرید اول + 60,000 تومان از خرید دوم + 70,000 تومان از خرید سوم = 155,000 تومان این 155,000 تومان می‌شود

بهای تمام شده کالای فروش رفته شماو حالا موجودی باقی‌مانده در مغازه شما چقدر ارزش دارد؟  شما کلاً 45 ماژیک داشتید.  25 تا فروختید.  پس 45 - 25 = 20 ماژیک باقی مانده است. در روش شناسایی ویژه، برای محاسبه موجودی پایان دوره هم باید ببینیم دقیقاً از هر خرید چند عدد باقی مانده است. طبق فرضی که گفتیم: از خرید اول 10 عدد داشتیم و 5 عدد فروختیم. پس 5 عدد باقی مانده است.  ارزش باقی‌مانده از خرید اول: 5 عدد × 5,000 تومان = 25,000 تومان از خرید دوم 20 عدد داشتیم و 10 عدد فروختیم. پس 10 عدد باقی مانده است.  ارزش باقی‌مانده از خرید دوم: 10 عدد × 6,000 تومان = 60,000 تومان از خرید سوم 15 عدد داشتیم و 10 عدد فروختیم. پس 5 عدد باقی مانده است. ارزش باقی‌مانده از خرید سوم: 5 عدد × 7,000 تومان = 35,000 تومان ارزش موجودی پایان دوره کل با روش شناسایی ویژه: 25,000 تومان از خرید اول + 60,000 تومان از خرید دوم + 35,000 تومان از خرید سوم = 120,000 تومان خلاصه ساده:  شناسایی ویژه یعنی: وقتی کالایی را می‌فروشی، دقیقاً مشخص کن همان کالا از کدام خرید بوده و با چه قیمتی خریده شده است. نتیجه:  بهای تمام شده کالای فروش رفته بر اساس قیمت واقعی همان کالاهای فروخته‌شده محاسبه می‌شود.  ارزش موجودی پایان دوره هم بر اساس قیمت واقعی کالاهایی محاسبه می‌شود که واقعاً در انبار باقی مانده‌اند.  این روش بیشتر برای کالاهایی مناسب است که قابل شناسایی جداگانه هستند؛ مثل خودرو، طلا، جواهرات، آثار هنری یا کالاهای گران‌قیمت

خلاصه این روش ارزیابی موجودی کالا یعنی شناسایی ویژه: وقتی کالایی را می‌فروشی، دقیقاً مشخص کن همان کالا از کدام خرید بوده و با چه قیمتی خریده شده است.  نتیجه این روش ارزیابی موجودی کالا :  بهای تمام شده کالای فروش رفته بر اساس قیمت واقعی همان کالاهای فروخته‌شده محاسبه می‌شود.  ارزش موجودی پایان دوره هم بر اساس قیمت واقعی کالاهایی محاسبه می‌شود که واقعاً در انبار باقی مانده‌اند.  این روش ارزیابی موجودی کالا بیشتر برای کالاهایی مناسب است که قابل شناسایی جداگانه هستند؛ مثل خودرو، طلا، جواهرات، آثار هنری یا کالاهای گران‌قیمت

چرا روش «لایفو» در حسابداری مدرن غیرقابل استفاده است؟

تا به اینجا با چهار روشِ اصلی  ارزیابی موجودی کالا و پذیرفته‌شده در  ارزیابی موجودی کالا یعنی : فایفو ، لایفو  ، روش میانگین موزون و روش شناسایی ویژه برای ارزیابی موجودی کالا آشنا شدید. این چهار روش به عنوان متدهای استاندارد و قابل‌اتکا  ارزیابی موجودی کالا شناخته می‌شوند که واحدهای تجاری می‌توانند بر اساس نوع فعالیت و ماهیت کالاهای خود، یکی از آن‌ها را برای گزارشگری مالی  و  ارزیابی موجودی کالا برگزینند. با این حال، در اکثر کشور های دنیا از جمله ایران استفاده از یکی از  روش های  ارزیابی موجودی کالا  ممنوع میباشد که این روش ، روش لایفو است اما دلیل این ممنوعیت چیست و چرا نباید از آن استفاده کرد؟ دلیل اصلی این کنارگذاری، مغایرتِ بنیادینِ این روش با اصولِ شفافیت و واقع‌گرایی در گزارشگری مالی است: تضاد با جریان واقعی کالا: در اکثر کسب‌وکارها، منطقِ انبارداری ایجاب می‌کند که کالاهای قدیمی‌تر زودتر به فروش برسند تا از منسوخ شدن یا خرابی آن‌ها جلوگیری شود. روش لایفو دقیقاً برعکسِ این جریان فیزیکی عمل می‌کند و فرضیاتی را به کار می‌گیرد که با واقعیتِ عملیاتیِ انبار در تضاد است.

ارائه تصویر گمراه‌کننده از دارایی‌ها: در این روش، موجودی کالای پایان دوره در ترازنامه با قیمت‌های بسیار قدیمی و گاهی منسوخ ثبت می‌شود. این موضوع باعث می‌شود ارزش واقعی دارایی‌های شرکت در صورت‌های مالی به‌شدت کمتر از ارزش جاری بازار نشان داده شود که این امر عملاً سهامداران و تحلیل‌گران را در ارزیابیِ توان مالی شرکت گمراه می‌کند.

بستر مناسب برای دستکاری سود: یکی از مهم‌ترین دلایل ممنوعیت لایفو در   ارزیابی موجودی کالا ، ایجاد فرصت برای مدیران جهت «دستکاری سود» است. این روش به واحد تجاری اجازه می‌دهد با نوسان در میزان خریدها در پایان سال، سودِ گزارش‌شده را به صورت مصنوعی تغییر دهد که این مسئله با هدفِ استانداردهای حسابداری برای شفاف‌سازیِ عملکرد شرکت، کاملاً در تضاد است. جمع‌بندی: از آنجا که هدفِ استانداردهای نوین حسابداری، ارائه تصویری منصفانه و دقیق از وضعیت مالی شرکت  در   ارزیابی موجودی کالا است، استفاده از روش لایفو به دلیلِ ایجاد انحراف در صورت‌های مالی، مردود شناخته شده است. بنابراین، برای انطباق با قوانین و ارائه گزارش‌های دقیق، تنها باید بر یکی از دو روشِ لایفو و میانگین موزون تمرکز نمایید.